از بطری آب تا ظرف مایکروویو؛ هر پلاستیک برای چه کاری ساخته شده است؟
تا به حال پیش آمده ظرفی را از یخچال بیرون بیاورید و درست پیش از گذاشتن آن در مایکروویو مکث کنید؟ زیر ظرف عددی دیده می‌شود، اما معلوم نیست آن عدد واقعاً چه چیزی را تأیید می‌کند. همین سردرگمی دربارهٔ بطری آب، کیسهٔ فریزر و ظرف‌های پلاستیکی دیگر هم وجود دارد. همه از یک خانوادهٔ بزرگ‌اند، ولی برای یک کار ساخته نشده‌اند. شناخت چند جنس پرکاربرد و خواندن اطلاعات محصول کمک می‌کند به‌جای حدس‌زدن از روی ظاهر، انتخاب دقیق‌تری داشته باشیم در ادامه با ما در مقاله نشریه جهان شیمی و فیزیک همراه شوید .
فهرست مطالب
پشت نام مشترک «پلاستیک» چه تفاوتی پنهان است؟
پلاستیک نام یک مادهٔ واحد نیست. پلیمرهای مختلف از نظر شفافیت، انعطاف، مقاومت در برابر ضربه و رفتار در مقابل گرما با هم تفاوت دارند. سازنده نیز با انتخاب مواد اولیه، افزودنی‌ها و شکل ظرف، محصولی برای کاربرد مشخص تولید می‌کند. به همین علت، دو ظرف هم‌اندازه و هم‌رنگ لزوماً شرایط استفادهٔ یکسانی ندارند.
روی بسیاری از محصولات پلاستیکی عددی از ۱ تا ۷ دیده می‌شود. این عدد، کد شناسایی نوع رزین است؛ یعنی سرنخی برای شناخت جنس اصلی محصول. برای فهمیدن اینکه ظرف با مواد غذایی تماس داشته باشد، در فریزر قرار بگیرد یا در مایکروویو گرم شود، به اطلاعات بیشتری نیاز داریم. ابتدا ببینیم هر کد معمولاً به چه ماده‌ای اشاره می‌کند.
انواع پلاستیک و کاربرد آن‌ها
کد ۱؛ PET برای بطری و بسته‌بندی شفاف
PET یا پلی‌اتیلن ترفتالات را بیشتر در بطری آب و نوشیدنی می‌بینیم. سبکی و شفافیت آن باعث شده برای بسته‌بندی محصولاتی که قرار است محتویاتشان دیده شود، کاربرد زیادی داشته باشد. بعضی جارها و بسته‌بندی‌های خوراکی نیز از این ماده ساخته می‌شوند. اگر بطری شفاف را کنار یک گالن مات بگذارید، تفاوت ظاهر و کارکرد دو پلیمر را به‌سادگی می‌بینید.
بااین‌حال، شفاف و محکم به‌نظررسیدن بطری، مجوز ریختن مایع داغ در آن نیست. PET معمولیِ بطری نوشیدنی را نباید بدون تأیید سازنده وارد مایکروویو کرد. انواع ویژه‌ای از این خانواده برای کاربردهای دیگر تولید می‌شوند، اما ویژگی آن‌ها را نمی‌توان به هر بطری PET تعمیم داد. در انتخاب بطری و جار، جنس باید با محتوا و دمای استفاده هماهنگ باشد؛ ظاهر به‌تنهایی راهنما نیست.
کد ۲؛ HDPE برای بطری و گالن مقاوم
HDPE یا پلی‌اتیلن سنگین در بسیاری از گالن‌ها، بطری‌های مات و ظرف‌های مواد شوینده دیده می‌شود. این ماده برای ساخت محصولاتی که باید در جابه‌جایی دوام بیاورند، پرکاربرد است. بعضی بسته‌بندی‌های غذایی نیز از نوع مناسب همین پلیمر تولید می‌شوند.
نکتهٔ مهم، تفاوت میان «جنس ظرف» و «کاربرد تأییدشدهٔ ظرف» است. بطری شامپو و بطری یک مادهٔ خوراکی ممکن است هر دو HDPE باشند، ولی این شباهت به معنی یکسان‌بودن شرایط تولید یا مصرفشان نیست. به‌خصوص ظرفی را که پیش‌تر حاوی شوینده بوده، نباید برای آب یا خوراکی استفاده کرد. کد ۲ فقط نام خانوادهٔ ماده را می‌گوید، نه سرگذشت و مجوز مصرف هر بطری را.
کد ۳؛ PVC و اهمیت فرمول محصول
PVC یا پلی‌وینیل کلراید را در لوله، روکش کابل، برخی ورق‌ها و محصولات ساختمانی می‌شناسیم. این پلیمر بسته به فرمول تولید، می‌تواند سخت یا انعطاف‌پذیر باشد. چنین تنوعی نشان می‌دهد که حتی دانستن نام پلیمر هم تمام داستان نیست.
اگر محصولی از PVC برای تماس با مادهٔ خوراکی عرضه شود، باید مناسب‌بودن همان محصول برای این کار مشخص باشد. یک ورق یا لولهٔ صنعتی صرفاً به‌دلیل اشتراک نام پلیمر با محصول دیگر، برای تماس با غذا مناسب نمی‌شود. دربارهٔ پلاستیک‌ها بهتر است به‌جای برچسب‌های کلیِ «خوب» و «بد»، کاربرد دقیق هر محصول را بپرسیم.
کد ۴؛ LDPE برای کیسه‌ها و فیلم‌های انعطاف‌پذیر
LDPE یا پلی‌اتیلن سبک، ماده‌ای انعطاف‌پذیر است که در انواع کیسه و فیلم بسته‌بندی به کار می‌رود. نرم‌بودن و امکان شکل‌گرفتن دور محصول، برای این کاربردها مزیت است. بعضی کیسه‌های مخصوص نگهداری مواد در فریزر هم از این خانواده ساخته می‌شوند.
اما مناسب‌بودن یک کیسه برای سرمای فریزر، هیچ چیز دربارهٔ تحمل آن در برابر غذای داغ نمی‌گوید. کیسهٔ فریزر، پوشش پلاستیکی و ظرف مایکروویو سه محصول با کارکرد متفاوت‌اند. اگر قرار است بسته‌بندی گرم شود، باید دستور همان محصول این کاربرد را تأیید کند؛ نمی‌توان از تجربهٔ موفق نگهداری در سرما، نتیجه‌ای دربارهٔ گرما گرفت.
کد ۵؛ PP و تفاوت «مقاوم‌تر به گرما» با «مجاز برای مایکروویو»
PP یا پلی‌پروپیلن در بسیاری از ظرف‌های خانگی، درپوش‌ها و محصولات نگهداری دیده می‌شود. این ماده در مقایسه با برخی پلاستیک‌های رایج بسته‌بندی، برای تولید ظروفی با مقاومت حرارتی بیشتر مناسب است. برای همین، میان محصولاتی که سازنده استفاده در مایکروویو را برای آن‌ها اعلام کرده، نمونه‌های PP فراوان‌اند.
واژهٔ مهم در جملهٔ قبل «اعلام کرده» است. عدد ۵ زیر ظرف ثابت نمی‌کند همهٔ مدل‌های PP برای گرم‌کردن مناسب‌اند. طراحی کف و دیواره، نوع درپوش و شرایط استفاده می‌توانند متفاوت باشند. حتی ممکن است بدنهٔ یک ظرف مجاز باشد اما درپوشش نه. همین تفاوت در ظروف نگهداری مواد غذایی هم اهمیت دارد: ظرفی که برای مواد خشک یا یخچال انتخاب می‌کنیم، الزاماً همان ظرفی نیست که برای گرم‌کردن می‌خواهیم.
کد ۶؛ PS از ظرف سخت تا فوم سبک
پلی‌استایرن یا PS می‌تواند به‌شکل سخت یا فومی تولید شود. نمونهٔ فومی به‌خاطر ساختار پر از هوا، سبک و عایق است. در بعضی سینی‌ها، ظروف و قطعات محافظ نیز از انواع این ماده استفاده می‌شود. تفاوت جنس در لیوان‌های یکبارمصرف هم دیده می‌شود؛ نمونهٔ شفاف و نمونهٔ فومی، با وجود کاربرد ظاهراً مشابه، رفتار حرارتی یکسانی ندارند. عایق‌بودن یک ظرف نیز به‌معنای مناسب‌بودنش برای گرم‌کردن در مایکروویو نیست.
برای ظرف پلی‌استایرنی یا فومی معمولی، نباید مجازبودن مایکروویو را از روی کاربرد روزمره یا ظاهر آن حدس زد. ممکن است محصولی برای نگهداری یا سرو چیزی گرم به کار رفته باشد، ولی برای گرم‌کردن دوباره در همان ظرف طراحی نشده باشد. این دو موقعیت از نظر مدت تماس و میزان گرما یکسان نیستند.
کد ۷؛ «سایر» یعنی باید دقیق‌تر بخوانیم
کد ۷ نام یک پلیمر مشخص نیست؛ مجموعه‌ای از مواد یا ساختارهایی را در بر می‌گیرد که در گروه‌های قبلی قرار نمی‌گیرند. بنابراین نمی‌توان برای همهٔ ظرف‌های کد ۷ یک ویژگی یا یک حکم دربارهٔ ایمنی نوشت. اگر می‌خواهیم چنین محصولی با غذا تماس داشته باشد یا گرم شود، نام ماده و دستور سازنده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. نبود اطلاعات روشن، دلیل خوبی برای پرهیز از حدس‌زدن است.
کد زیر ظرف چه چیزی را تأیید نمی‌کند؟
یک اشتباه رایج این است که عدد زیر ظرف را با چند علامت دیگر یکی بدانیم. کد شناسایی رزین مشخص می‌کند مادهٔ اصلی از چه خانواده‌ای است؛ اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهد محصول از مواد بازیافتی ساخته شده، در محل زندگی ما قابل بازیافت است، برای تماس با غذا مناسب است یا می‌توان آن را در مایکروویو گذاشت. هرکدام از این موضوع‌ها به اطلاعات و شرایط جداگانه نیاز دارند.
برای مثال، با دیدن عدد ۵ می‌فهمیم مادهٔ اصلی PP است. هنوز نمی‌دانیم سازنده دربارهٔ گرم‌کردن چه گفته، دمای مجاز چقدر است و آیا درپوش همان شرایط را تحمل می‌کند یا نه. از طرف دیگر، نبود یک عدد خوانا نیز مجوز نتیجه‌گیری از روی رنگ و ضخامت ظرف نیست. در انتخاب محصول، برچسب، مشخصات فنی و دستور استفاده از یک حدس ظاهری قابل اتکاترند.
در مایکروویو دقیقاً چه اتفاقی برای ظرف می‌افتد؟
مایکروویو غذا را گرم می‌کند و گرمای غذا به ظرف می‌رسد. اگر ظرف برای این شرایط ساخته نشده باشد، ممکن است نرم شود، شکلش تغییر کند یا درپوش آن درست عمل نکند. نوع مادهٔ داخل ظرف، مدت گرم‌کردن و طراحی ظرف نیز بر نتیجه اثر می‌گذارند. بنابراین پرسش درست این نیست که «آیا پلاستیک را می‌شود در مایکروویو گذاشت؟»؛ باید پرسید «آیا این محصول مشخص، با این محتوا و طبق دستور سازنده، برای مایکروویو مناسب است؟»
در بررسی ایمنی مواد در تماس با غذا، «مهاجرت مواد» هم مطرح است؛ یعنی امکان انتقال مقداری از اجزای بسته‌بندی به غذا. این پدیده با توجه به ماده، نوع غذا، دما و مدت تماس ارزیابی می‌شود. وجود مواد شیمیایی در ساختار پلاستیک، به‌تنهایی به معنی آسیب‌زا بودن هر ظرف نیست؛ همان‌طور که استفادهٔ خارج از شرایط اعلام‌شده را هم نمی‌توان ایمن فرض کرد. به همین دلیل، عبارت «همهٔ ظروف پلاستیکی در مایکروویو خطرناک‌اند» به‌اندازهٔ عبارت «هر ظرف کد ۵ کاملاً ایمن است» گمراه‌کننده است.
در استفاده از ظرف پلاستیکی در مایکروویو، دو نکتهٔ عملی را نباید فراموش کرد: مجازبودن بدنه را به درپوش تعمیم ندهیم و ظرف ترک‌خورده یا تغییرشکل‌یافته را برای گرم‌کردن دوباره به کار نبریم. اگر روی محصول یا بسته‌بندی هیچ دستور روشنی وجود ندارد، راه کم‌ابهام‌تر انتقال محتوا به ظرفی است که استفاده در مایکروویو برای آن مشخص شده باشد.
کیفیت را از ظاهر ظرف می‌توان فهمید؟
شفافیت زیاد، ضخامت بالا یا قیمت بیشتر، به‌تنهایی مدرک کیفیت و مناسب‌بودن برای هر کاربرد نیستند. یک ظرف نازک می‌تواند برای بسته‌بندی سرد به‌خوبی طراحی شده باشد؛ یک ظرف ضخیم هم ممکن است برای گرمای مایکروویو مناسب نباشد. بهتر است به داده‌هایی توجه کنیم که می‌شود بررسی‌شان کرد: نام تولیدکننده، جنس، کاربرد اعلام‌شده، شرایط دمایی و هماهنگی بدنه و درپوش.
هنگام خرید تعداد بالا، نمونه‌گرفتن کمک می‌کند عملکرد محصول را در کاربرد واقعی بسنجیم: آیا درپوش درست بسته می‌شود؟ ظرف نشتی دارد؟ در شرایط مجاز تغییر شکل می‌دهد؟ این بررسی برای کیفیت کاربردی مفید است، اما جای مدارک تولیدکننده یا آزمون ایمنی تماس با غذا را نمی‌گیرد. «بوی بد» یا «تاب‌برداشتن» نشانه‌ای برای توقف استفاده و بررسی بیشتر است، نه روشی برای اندازه‌گیری مواد منتقل‌شده به غذا.
پیش از انتخاب یک محصول پلاستیکی، این سؤال‌ها را بپرسیم
قرار است داخل آن چه چیزی نگهداری شود: خوراکی، شوینده، مادهٔ خشک یا مایع؟ محصول در دمای محیط می‌ماند، به فریزر می‌رود یا گرم می‌شود؟ سازنده چه کاربردی را برای آن اعلام کرده است؟ اگر درپوش دارد، آیا اطلاعات درپوش با بدنه یکسان است؟ و اگر قرار است با غذا تماس داشته باشد، آیا این کاربرد به‌روشنی در مشخصات آن آمده است؟
پاسخ همین چند سؤال، از حفظ‌کردن نام تمام پلیمرها مفیدتر است. کد زیر ظرف نقطهٔ آغاز شناخت ماده است، ولی انتخاب نهایی باید براساس کار واقعی محصول انجام شود. در مجموعه‌هایی مانند پلاستیک بازار نیز دسته‌بندی بطری، جار و ظروف نگهداری زمانی به انتخاب بهتر کمک می‌کند که کاربرد و شرایط مصرف از پیش روشن باشند.
پلاستیک‌ها قرار نیست همگی یک کار را انجام دهند. PET معمولی در بطری شفاف رایج است، LDPE برای فیلم و کیسه به کار می‌رود و PP در بسیاری از ظروف مقاوم‌تر به گرما دیده می‌شود. هیچ‌کدام از این نام‌ها، بدون مشخصات محصول، پاسخ کامل پرسش «این ظرف برای من مناسب است؟» نیستند. کد را بخوانیم، کاربرد را بررسی کنیم و از ظاهر ظرف نتیجهٔ قطعی نگیریم.
