جایزه نوبل شیمی چیست و به چه کسانی تعلق می گیرد؟

جایزه نوبل شیمی معتبرترین جایزه علمی جهان است که به افراد منتخب در حوزه ی شیمی تعلق می گیرد. نام این جایزه به رسم یادبود از نام یک شیمی دان معروف به اسم آلفرد نوبل گرفته شده است. این دانشمند طی وصیت نامه ای که در سال 1895 تهیه کرده بود دستور داد  تا هرسال به افراد لایق در حوزه اقتصاد ،شیمی ،فیزیک ،پزشکی که بیشترین سود را به بشریت رسانده اند ، این جایزه را اهدا کنند تا به این طریق از زحمات آن ها قدردانی شود. بعد از مرگ نوبل برای اجرای وصیت نامه وی، پنیاد نوبل تاسیس شد . او در وصیت نامه خود مقرر کرده بود که چهار موسسه مختلف -سه سوئدی و یک نروژی – جایزه را اهدا کنند.

• آکادمی علوم سلطنتی سوئد از استکهلم سوئد جوایز فیزیک ، شیمی و اقتصاد اهدا می کند .
• موسسه کارولینسکا جایزه فیزیولوژی یا پزشکیر را اعطا می کند.
• آکادمی سوئد  مسئول جایزه ادبیات است.
• اینکمیته نوبل نروژی واقع در شهر اسلو جایزه صلح را اعطا می کند.

بنیاد نوبل مالک قانونی صندوق ها است و مدیریت عملکرد آن ها را به عهده دارد و به عنوان مسئول نهاد اداری مشترک موسسات جایزه نوبل را اعطا می کند.

هم چنین در نشریه علمی جهان شیمی فیزیک بخوانید:

حقایقی درباره زندگی استنفورد مور

چرا آنتوان لاووازیه بنیان‌گذار شیمی نوین، اعدام شد؟

زندگینامه آلفرد نوبل بنیان گذار جایزه صلح نوبل

بیوگرافی ماری کوری اولین بانوی برنده جایزه نوبل

 

فرایند انتخاب جایزه نوبل شیمی :

اعتبار جایزه نوبل بستگی به ارزش تحقیقات دارد. با اینکه برندگان جایزه نوبل در ماه های اکتبر و نوامبر مشخص می شود،ولی روند انتخاب از اوایل پاییز سال قبل،  آغاز می شود.در ماه سپتامبر فرم های نامزدی برای دانشمندان ارسال می شود. کمیته نوبل فرم هایی محرمانه را برای 3 هزار نفر ارسال می کند. این افراد شامل استادان دانشگاه در سراسر جهان،برندگان جایزه نوبل شیمی ، فیزیک و پزشکی در سال های گذشته و اعضای آکادمی سلطنتی علوم سوئد هستند. فرم های تکمیل شده باید قبل از 31 ژانویه سال بعد به آکادمی نوبل ارائه شود.آکادمی نوبل، نامزد ها را بررسی و کاندیداهای احتمالی را انتخاب می کند . رایزنی ها و رای گیری در این نهاد ها در تمام مراحل محرمانه است. در کل حدود 250 تا 350 نامزد پیشنهاد می شود و در ماه های مارس تا می ، کمیته نوبل نام نامزد های جایزه نوبل را برای ارزیابی ارسال می کند. در ماه های ژوئن تا آگوست کمیته نوبل گزارش خود را ارائه می دهد. در نهایت این جوایز به به افراد منتخب تعلق می گیرد به جز جایزه صلح ، که ممکن است به یک موسسه اعطا شود .برندگان این جایزه در ماه اکتبر اعلام می شود و در ماه دسامبر جایزه خود را دریافت می کنند.

جایزهٔ نوبل شیمی 

 

جایزه نوبل شیمی ، یکی از پنج جوایز نوبل است که هر ساله توسط آکادمی علوم سوئد اهدا می شود. براساس آمار موجود تا سال 2011 به ترتیب کشورهای آمریکا (۳۳٫۳٪) ، آلمان (۱۸٫۲٪)،بریتانیا (۱۳٫۸٪)، فرانسه (۴٫۴٪) و ژاپن (۳٫۷٪) بیشترین جوایز نوبل را دریافت کردند. اولین جایزه نوبل شیمی در سال 1901 میلادی به یک دانشمند هلندی به نام یاکوبوس هنریکوس وانت‌هوف تعلق گرفت . او این جایزه را برای کشف قوانین دینامیک شیمیایی و فشار اسمزی در محلول ها اعطا کرد.

اعلام زمان اهدا ی جایزه نوبل شیمی

جایزه نوبل در طول سال های 1901 تا 2020 حدود 112 مرتبه اهدا شده است. تعداد برنده جوایز نوبل شیمی به 186 برنده می رسد. فردریک سنگر تنها کسی است

جایزه نوبل شیمی 112 بار به 186 برنده جایزه نوبل بین سالهای 1901 تا 2020 اهدا شده است. فردریک سنگر تنها برنده ای است که دو بار در سالهای 1958 و 1980 جایزه نوبل شیمی را دریافت کرده است. این بدان معنی است که در مجموع 185 نفر جایزه نوبل شیمی را دریافت کرده اند.

برنده یا برندگان جایزه نوبل شیمی در ماه اکتبر در هر سال اعلام می شود. در اول همان روز، اعضای کمیته شیمی آکادمی علوم سلطنتی سوئد براساس اکثریت آراء ، ازمیان کاندیدا، برنده جایزه نوبل را انتخاب می کند. تصمیم گرفته شده غیر قابل تجدید نظر است. نام برنده سپس در یک نشست خبری اعلام میشود.

تعداد جوایز نوبل اهدا شده 

از سال ۱۹۰۱ تا کنون حدود 112 جایزه نوبل اهدا شده است و تنها در سال های ۱۹۱۶، ۱۹۱۷، ۱۹۱۹، ۱۹۲۴، ۱۹۳۳، ۱۹۴۰، ۱۹۴۱ و ۱۹۴۲ این جایزه ها اهدا نشده است.

طبق اساسنامه بنیاد نوبل ، اگر هیچ کدام از آثارهای تحت بررسی از اهمیت مندرج در بند اول برخوردار نباشد،مبلغ جایزه تا سال بعد محفوظ می ماند و پس از آن اگر دوباره این اتفاق تکرار شود ، به بودجه محدود بنیاد نوبل اضافه می شود. به علاوه در سال های جنگ جهانی اول و دوم  جوایز نوبل کمتری اهدا شدند.

از سال ۱۹۰۱حدود ۱۸۶ نفر از بنیاد نوبل ، جایزه نوبل شیمی را دریافت کردند و از آن جا که “فردریک سنگر” دو مرتبه این جایزه را دریافت کرد، در حقیقت ۱۸۵ نفر از سال ۱۹۰۱ جایزه نوبل شیمی را دریافت کردند، که از این تعداد ، 7نفر آن ها خانم هستند.  هم چنین در طول جنگ های جهانی اول و دوم جوایز نوبل کمتری اهدا می شود.

تعداد جوایز نوبل در حوزه شیمی 

از سال ۱۹۰۱، 63 جایزه نوبل شیمی به یک برنده ، 23 جایزه به دوبرنده و 18 جایزه به 3 برنده اهدا شده است.

براساس قوانین بنیاد نوبل ، جایزه می تواند به طور مساوی بین دو کاندیدا که هردو شایسته دریافت نوبل هستند، تقسیم شود. اگر یک اثر بین دو یا سه نفر انجام شده باشد، جایزه به طور مشترک به آن ها تعلق می گیرد. ولی بیشتر از این تعداد امکان پذیر نیست.

تاریخ تولد برندگان نویل

در بین برندگان جایزه نوبل شیمی، تاریخ های 21 مه و 28 فوریه از رایج ترین تاریخ های تولد در این مراسم بوده است. میانگین سن آن ها 57 سال بوده است.جوان ترین برنده جایزه نوبل فردریک جولیوت است ، که درسال ۱۹۳۵ به همراه همسرش ایرن جولیوت کوری 35 ساله بود. مسن ترین برنده جایزه نوبل تا به امروز جان بی گودایناف که در هنگام تحویل جایزه 97 ساه بود.

برندگان زن نوبل شیمی

از میان 162 برنده جایزه نوبل شیمی، این افتخار تاکنون تنها به چهار زن دانشمند اعطا شده است. دو تن از این زنان یعنی ماری کوری و دروتی کروفوت هوجکین توانستند جایزه نوبل شیمی را به طور غیرمشترک بدست بیاورند.

ماری کوری در سال 1911 برای شیمی و همچنین در سال 1903 برای فیزیک موفق به دریافت جایزه نوبل شده بود. سایرین شامل ایرنه جولیون کوری در سال 1935، دروتی کروفوت هوجکین در سال 1964 و آدا یوتات در سال 2009 بودند.

برندگانی که چند بار جایزه نوبل را گرفته اند

از دانشمندانی که بیش از یکبار موفق به دریافت جایزه نوبل شده اند، می توان به ماری کوری ، لینوس پولینگ ،فردریک سانجر اشاره کرد.

ماری کوری(نوبل فیزیک 1903، نوبل شیمی 1911)

لینوس پولینگ(نوبل شیمی 1954، نوبل صلح 1962)

فردریک سانجر(نوبل شیمی 1958، نوبل شیمی 1980)

لینوس پولینگ دانشمندی است که موفق به دریافت دو جایزه نوبل غیر مشترک شده است.

برندگان خانوادگی جایزه نوبل شیمی

از برندگان خانوادگی جایزه نوبل می توان به خانواده کوری اشاره کرد . در سال 1903، همکاری ماری و پیر کوری منجر به دریافت جایزه نوبل فیزیک شد. خود ماری کوری به تنهایی در سال 1911 موفق به دریافت جازه نوبل شیمی شد.دختر بزرگ ماری و پیر کوری ،ایرنه جولیوت کوری در سال 1935 همراه با فردریک جولیوت موفق به دریافت جایزه نوبل شیمی شد. ایو کوری، دختر آن ها برای یونیسف فعالیت می کرد و همسرش هنری لابویسیدر سال 1965 به نمایندگی از یونیسف جایزه صلح نوبل را دریافت کرد.

از دیگر خانواده هایی که جایزه نوبل را دریافت کردند هانس فون اولر چلپین بود که در سال 1929 برنده جایزه نوبل شیمی شد و پسرش اولف فون اولر که در سال 1970 برنده جایزه نوبل پزشکی شد. هم چنین آرتور کورنبرگ در سال 1959 برنده جایزه نوبل پزشکی شد و پسرش راجر کورنبرگ، برنده جایزه نوبل شیمی در سال 2006 شد.

افرادی که از گرفتن جایزه نوبل شیمی منع شدند

 

دو برنده نوبل شیمی از طرف مقامات مجبور مجبور به رد این جایزه شدند.آدولف هیتلر سه تن از افرادی که شایسته دریافت جایزه نوبل بودند از دریافت این جایزه منع کرد، که دوتن از آن ها ریچارد کوهن(1938) و آدولف بوتنانت(1939) از برندگان جایزه نوبل بودند.جرارد دوماک سومین شخصی بود که متقاضی جایزه نوبل پزشکی در سال 1938 بود.

اگرچه این سه نفر بعد از اتمام جنگ جهانی دوم موفق به کسب مدال و دیپلم افتخار نوبل شدند ولی جوایز نقدی شامل آن ها نشد.

برندگان جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۰

 

“امانوئل شارپنتیر”و “جنیفر ای دودنا” دانشمندانی هستند که به طور مشترک جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۰ را دریافت کردند. این جایزه به خاطر توسعه روشی برای ویرایش ژنوم(قیچی ژنتیکی کریسپر/cas۹) به آنها تعلق گرفت. دانشمندان از طریق این ابزار می توانند دی.ان.ای حیوانات، گیاهان و میکروارگانیسم ها را با حساسیت و دقت بالایی تغییر دهند. این اختراع انقلاب بزرگی در علوم زندگی مولکولی به وجود آورد. این ابزار ، امکان اصلاح نباتات را به وجود می آورد و به درمان های جدید سرطان کمک می کند .

فهرست برندگان جایزه نوبل شیمی

 

سال	نام شیمیدان	ملیت	عنوان پژوهش
1901	یاکابوس هنریکوس وانت هوف (1922ـ1852)	هلند	کشف قوانین دینامیک شیمیایی و فشار اسمزی در محلولها
1902	هرمان امیل فیشر (1919ـ1852)	آلمان	برای آزمایشهای سنتزیاش درباره شکر و گروههای مواد پورین
1903	سوانته آگوست آرنیوس (1927ـ1859)	سوئد	برای نظریه الکترولیتیاش درباره تجزیه
1904	ویلیام رامزی (1916ـ1852)	بریتانیای کبیر	کشف عناصر گازی کمیاب در هوا و تعیین محلشان در جدول تناوبی
1905	یوهان فردریک ویلهلم آدولف فون بایر (1917ـ1853)	آلمان	پژوهشها درباره رنگهای آلی و ترکیبات آروماتیک هیدروکربنی
1906	هانری موآسان (1907ـ1852)	فرانسه	برای تحقیقات درباره فلوئور و جداسازی آن و همچنین برای کارش در زمینه کوره الکتریکی موآسان
1907	دوارد بوخنز (1917ـ1860)	آلمان	برای پژوهشهای زیست شیمیاییاش و کشف تخمیر مستقل از یاخته
1908	ارنست رادرفورد (1937ـ1871)	بریتانیای کبیر	برای تحقیقات در زمینه فروپاشی عناصر و شیمی مواد پرتوزا
1909	ویلهلم استوالد (1932ـ1853)	آلمان	برای تحقیقات درباره کاتالیز و برای پژوهشهایش در زمینه اصول بنیادی تعادلهای شیمیایی و سرعتهای واکنش
1910	اتو والاخ (1931ـ1847)	آلمان	برای پژوهش پیشگامانهاش در زمینه ترکیبات چرخهای آلی
1911	ماری اسکلودوسکا کوری	فرانسه	برای کشف رادیوم و پولونیوم و برای جداسازی و مطالعه رادیوم
1912	ویکتور گرینیار (1935ـ1871) پاول ساباتیه (1941ـ1854)	فرانسه	برای کشف واکنشگر گرینیار که در پیشرفت شیمی آلی بسیار موثر بود. برای هیدروژندار کردن ترکیبات آلی در حضور فلزات خردشده نرم ، که در شیمی آلی پیشرفت فوق العادهای پدید آورد.
1913	آلفرد ورنر (1919ـ1866)	سوئیس	برای کارش درباره اتصال اتمها در مولکولها
1914	تیودور ویلیام ریچاردز (1928ـ1868)	ایالات متحده آمریکا	برای تعیین دقیق جرم اتمی بسیاری از عناصر شیمیایی
1915	ریچارد مارتین ویلستاتر (1942ـ1872)	آلمان	برای تحقیقات درباره رنگدانه گیاهان و به ویژه کلروفیل
1918	فریتس هابر (1934ـ1868)	آلمان	برای سنتز آمونیاک با استفاده از عناصر آن
1920	والتر هرمان نرنست (1941ـ1864)	آلمان	برای پژوهشها در گرما شیمی
1921	فردریک سدی (1945ـ1877)	بریتانیای کبیر	برای مطالعه اجسام پرتوزا و تحقیقاتی درباره منشا و ماهیت ایزوتوپها
1922	فرانسیس ویلیام آستون (1945ـ1877)	بریتانیای کبیر	برای کشف ایزوتوپها در تعداد زیادی از عناصر ناپرتوزا که با استفاده از طیف نگار جرمی ساخت خودش صورت پذیرفت، و برای اعلام قاعده عدد صحیح
1923	فریتس پرگل (1930ـ1869)	اتریش	برای ابداع روش میکروآنالیز برای مواد آلی
1925	ریچارد آدولف زیگموندی (1929ـ1865)	آلمان	برای نشان دادن ماهیت ناهمگن محلولهای کلوئیدی
1926	تیودور سوید برگ (1971ـ1884)	سوئد	برای کارش درباره سیستم پراکنده
1927	هاینریس اتو ویلاند (1957ـ1877)	آلمان	برای بررسی درباره اجزای سازنده اسیدهای صفراوی و مواد وابسته
1928	آدولف اتو راینهولد واینداوس (1959ـ1876)	آلمان	برای تحقیقات درباره اجزای سازنده استرولها و ارتباط آنها با ویتامینها
1929	آرتور هاردن (1940ـ1865) هانس کارل آگوست سیمون فون اویلر چلپین (1964 1873)	بریتانیای کبیر سوید	برای بررسی تخمیر شکر و آنزیمهای تخمیر کننده برای بررسی تخمیر شکر و آنزیمهای تخمیر کننده
1930	هانس فیشر (1945ـ1881)	آلمان	برای تحقیقات در ساختار همین و کلروفیل و به ویژه برای سنتز همین
1931	کارل بوش (1940ـ1874) فردریک برگیبوس (1949ـ1884)	آلمان	برای ابداع و توسعه روشهای شیمیایی با فشار زیاد
1932	ایروینگ لانگمیور (1957ـ1881)	ایالات متحده آمریکا	برای کشفها و بررسی هایش در زمینه شیمی سطح
1934	هارولد کلی تون اوری (1981ـ1893)	ایالات متحده آمریکا	برای کشف هیدروژن سنگین
1935	فردریک ژولیو (1958ـ1900) ایرن ژولیو ـ کوری (1956ـ1897)	فرانسه	برای سنتز عناصر جدید پرتوزا
1936	پتروس پیتر یوسفوس ویلهلموس دبای (1964ـ1884)	هلند	برای پژوهش درباره گشتاور دوقطبی مولکولها و پراش اشعه ایکس و الکترون در گازها
1937	والتر نورمن هاورث (1950ـ1883) پاول کارر (1971ـ1889)	بریتانیای کبیر سوئیس	برای تحقیقاتش درباره کربوهیدراتها و ویتامین C برای پژوهشهایش درباره کاروتنوییدها ، فلاوینها ، و ویتامینهای A و 2B
1938	ریچار کوهن (1967ـ1900)	آلمان	برای پژوهش درباره کاروتنوییدها و ویتامینها
1939	آدولف فردریک یوهان بوتنانت ( -1903) لیوپولد روژیکا (1976ـ1887)	آلمان سوئیس	برای کار درباره هورمونهای جنسی پستانداران برای کارهایش درباره پلی متیلنها و پلی ترپینهای بالاتر
1943	گیورگ دوهوسی (1966ـ1885)	مجارستان	پژوهش درباره کاربرد ایزوتوپها به عنوان ردیاب در مطالعه فرایندهای شیمیایی
1944	اتوهان (1968ـ1879)	آلمان	برای کشف شکافت در هستههای سنگین
1945	آرتوری ایلماری ویرتانن (1973ـ1895)	فنلاند	برای تحقیقات و کشف در زمینه شیمی کشاورزی و تغذیه بویژه روش نگهداری علوفه حیوانات
1946	جیمز باچلر سامنر (1955ـ1887) جان هاوارد نورتراپ (1987ـ1891) وندل مردیث استانلی (1971ـ1904)	ایالات متحده آمریکا	برای کشف امکان تبلور آنزیمها برای تهیه آنزیمها و پروتیینهای ویروسی به صورت خالص
1947	رابرت راینسون (1975ـ1886)	بریتانیای کبیر	برای تحقیق در زمینه محصولات گیاهی با اهمیت زیست شناختی ، به ویژه آلکالوییدها
1948	آرنه ویلهلم کاورین تیسلیوس (1971ـ1902)	سوئد	تحقیق درباره الکتروفورز و تجزیه از طریق جذب ، و به ویژه برای کشفیاتش درباره ماهیت ناهمگن پروتیینهای سروم
1949	ویلیام فرانسیس گیاک (1982ـ1895)	ایالات متحده آمریکا	پژوهش در زمینه ترمودینامیک شیمیایی ، و به ویژه بررسی رفتار اجسام در دماهای بسیار پایین
1950	اتو پاول هرمان دیلس (1954ـ1876) کورت الدر (1958ـ1902)	آلمان	برای کشف دیانهای مصنوعی
1951	آدوین ماتیسون مک میلان (1991ـ1907) کلن تیودور سیلورگ ( ـ1912)	ایالات متحده آمریکا	برای کشف در شیمی عناصر فرا اورانیوم
1952	آرچرجانپورترمارتین ( ـ1910) ریچارد لارنس میلینگتون سینج ( 1914)	بریتانیای کبیر	برای ابداع کروماتوگرافی پارشی
1953	هرمان استادینگر (1965ـ1881)	آلمان	برای کشفها در زمینه شیمی ماکرومولکولها
1954	لینوس کارل پاولینگ (1994-1901)	ایالات متحده آمریکا	برای تحقیقات درباره ماهیت پیوند شیمیایی و کاربرد آن برای ساختار مولکولهای پیچیده