کلر آزاد و کلر ترکیبی در آب استخر چیست؟ تفاوت، محدوده مناسب و روش اندازهگیری
کلر یک عنصر شیمیایی از خانواده هالوژن ها و ماده یک ضدعفونی کننده بسیار مؤثر است. این ترکیب باکتری ها و ویروس های بیماری زا و همچنین میکروارگانیسم های ساکن در آب (مانند جلبکها) را از بین می برد. به همین دلیل کلرزنی آب به روشی رایج برای پیشگیری از شیوع بیماری های ناشی از آب تبدیل شده است. این مرحله، بخشی کلیدی در فرآیند تصفیه آب محسوب میشود؛ زیرا به ایمن سازی آب آشامیدنی، استخرها و جکوزی ها کمک می کند. چه کنجکاو باشید بدانید آب آشامیدنی چگونه ضدعفونی می شود، و چه بخواهید بدانید چگونه باید آب استخر را تمیز و زلال نگه دارید، شناخت مفاهیم «کلر آزاد»، «کلر کل» و «کلر ترکیبی» و توانایی تشخیص تفاوت میان آنها نقطه شروع مناسبی برای شما خواهد بود. ما در این مقاله از نشریه جهان شیمی به این موارد پرداخته ایم لطفا همراه ما باشید.
فهرست مطالب
کلر چگونه آب را ضدعفونی می کند؟
عملکرد کلر بدین صورت است که دیواره های محافظ میکروب ها را در هم می شکند. با وقوع این اتفاق، میکروب ها دیگر قادر به رشد یا تکثیر نیستند؛ فرآیندی که به ضدعفونی کردن آب و حفظ سلامت شناگران کمک می کند. به همین دلیل، کلرزنی نقش مهمی در کاهش بیماری های خطرناک ناشی از آب، مانند وبا و حصبه، در سیستم های آبی سراسر جهان داشته است.
کلر قدرت الکترونگاتیوی بالایی دارد بدین معنا که به آسانی با بسیاری از مواد واکنش می دهد. این قابلیت واکنش دهی قوی، کلر را به ماده ای مفید برای ضدعفونی کردن آب و همچنین کاربردهای متعدد در فرآیندهای صنعتی تبدیل کرده است. هنگامی که کلر در آب حل می شود، «هیپوکلرو اسید» (HOCl) و یون های «هیپوکلریت» (OCl-) را تشکیل می دهد. این ترکیبات شیمیایی با آسیب رساندن به سلول های باکتری ها و ویروس ها، باعث از بین رفتن آنها می شوند، به طوری که دیگر قادر به ادامه حیات نخواهند بود.
کلرزنی با کاهش بیماری های ناشی از آب، به نجات جان میلیون ها انسان کمک کرده است. با اینحال، اگر کلر به درستی استفاده نشود، ممکن است منجر به تشکیل محصولات جانبی مانند «تریهالومتانها» (THMs) در سیستم های آبی شود. اما نگران نباشید اپراتورها با کنترل دقیق سطح کلر در تمام مراحل تصفیه، از بروز این مشکل جلوگیری می کنند.
سه شاخص کلر
کلر عنصر اصلی در ضدعفونی کردن استخرهاست. اما «کلر» تنها یک عدد نیست، بلکه شامل سه شاخص است: کلر آزاد (FC)، کلر ترکیبی (CC) و کلر کل (TC). درک تفاوت میان اینها، کل ماجراست.
| شاخص | معنا | مقدار مطلوب |
| کلر آزاد (FC) | کلرِ موجود برای گندزدایی؛ عاملی که از شما محافظت میکند. | ۱ تا ۳ پیپیام (ppm) (برای استخرهای خانگی) |
| کلر ترکیبی (CC) | کلری که با آلایندهها واکنش داده است؛ عملاً بیاثر. | کمتر از ۰.۴ پیپیام (حد مجاز طبق استاندارد MAHC)؛ کمتر از ۰.۲ پیپیام (مقدار ایده آل) |
| کلر کل (TC) | مجموع کلر آزاد و کلر ترکیبی (FC + CC) | عددی که در تست نوارهای معمولی نشان داده می شود. FC + CC |
اگر فقط کلر کل را اندازه گیری کنید، کورکورانه عمل می کنید. یک استخر می تواند کلر کل ۳ ppm را نشان دهد و همچنان ناامن باشد زیرا تمام آن ترکیب شده (کلرامین) است – کلر مرده ای که قبلاً کار خود را انجام داده و از بین رفته است.
کلر آزاد چیست؟
کلر آزاد (Free Chlorine) به مقدار کلری اشاره دارد که برای ضدعفونی کردن آب و از بین بردن آلاینده های بالقوه خطرناک یا نامطلوب در دسترس است. همانطور که گفته شد هنگامیکه کلر آزاد به آب افزوده می شود، یون های هیپوکلریت و اسید هیپوکلرو (هیپوکلروس اسید) تشکیل می شوند که ترکیبات فعال ضدعفونی کننده هستند. این ترکیبات با آسیب رساندن به غشای سلولی باکتری ها، ویروس ها و میکروارگانیسم ها و در واقع مختل کردن فرآیندهای حیاتی لازم برای تکثیر و بقای آنها، آب را از وجود این عوامل پاکسازی می کنند.
نظارت بر میزان کلر آزاد بسیار حائز اهمیت است؛ چرا که کمبود آن اجازه می دهد باکتری ها و سایر آلایندهها رشد کنند، و وجود بیش از حد آن نیز می تواند موجب تحریک و خارش پوست شود. سطح مطلوب کلر آزاد در آب، حدود ۲ تا ۴ «قسمت در میلیون» (که به اختصار ppm نامیده میشود) است.
کلر ترکیبی چیست؟
کلر ترکیبی به کلری اشاره دارد که قبلا برای ضدعفونی کردن آب مصرف شده است. این ماده، یک محصول واسطه است که در حین ضدعفونی کردن استخر تشکیل می شود. دلیل نام گذاری آن به عنوان «کلر ترکیبی» این است که در واقع همان کلر آزاد است که به یک آلاینده یا ماده آلی نظیر چربی پوست، عرق یا ادرار متصل شده است.
گاهی اوقات به کلر ترکیبی، «کلرامین» نیز گفته می شود. هنگام اندازه گیری سطح کلر در استخر، مقدار کلر ترکیبی باید کمتر از حد مجاز ۰.۵ پیپیام (ppm) باشد. اگر میزان کلر ترکیبی در استخر شما بالاتر از این حد باشد، بهتر است شنا کردن را به زمان دیگری موکول کنید؛ زیرا استخری که سطح کلر ترکیبی آن بیش از حد معمول است، بوی نامطبوعی دارد و باعث قرمزی چشمها و تحریک پوست میشود.
بنابراین، در یک استخر کاملاً تمیز و ضدعفونی شده، نباید هیچ گونه کلر ترکیبی وجود داشته باشد. وجود کلر ترکیبی نشان می دهد که کلر آزاد در حال خنثی سازی فعال باکتری ها و آلاینده های موجود در آب است. برای اینکه سطح کلر ترکیبی در استخر شما صفر باقی بماند، باید میزان کلر آزاد را به دقت پایش کرده و در صورت لزوم، مقدار آن را تنظیم کنید. شما می توانید کلر ترکیبی اضافی را از طریق فیلتراسیون آب، ایجاد تعادل شیمیایی، تبخیر و یا استفاده از اشعه فرابنفش (UV) از بین ببرید.
کلر کل چیست؟
کلر کل، مجموع کلر آزاد و کلر ترکیبی است. اندازه گیری سطح کلر کل بسیار آسان و کم هزینه است و می توان آن را با استفاده از محلول OTO انجام داد؛ این محلول هنگام افزودن به آب حاوی کلر، به رنگ زرد درمیآید. هرچه رنگ حاصل تیره تر باشد، غلظت کلر بیشتر است. اگر استخر شما تمیز باشد، می توان فرض کرد که مقدار کلر ترکیبی صفر است؛ بنابراین در این حالت، کلر کل تنها شامل کلر آزاد خواهد بود.
با اینحال، بدون پایش دقیق سطوح کلر آزاد و کلر ترکیبی، نمی توان با اطمینان گفت که استخر کاملاً تمیز است، زیرا آلاینده هایی مانند باکتری ها و سایر میکروارگانیسم ها با چشم غیرمسلح قابل مشاهده نیستند. وجود جلبک یا باقی ماندن بوی خاص کلر در محیط، هر دو نشان دهنده وجود کلر ترکیبی بیش از حد مجاز هستند.

تفاوت کلرامین و کلر آزاد
کلر آزاد به کلری اشاره دار که «آزاد» باقی مانده تا به شفاف و تمیز نگه داشتن آب استخر کمک کند. این کلر هنوز با هیچگونه آلاینده، باکتری یا میکروارگانیسمی در استخر واکنش نداده است؛ بنابراین همچنان در دسترس است تا با اتصال به این عوامل، آب استخر را پاکسازی کند. میزان کلر آزاد توصیه شده در آب استخر باید بین ۲ تا ۴ پیپیام (ppm) باشد.
کلر ترکیبی به کلری گفته می شود که با یکی از آلاینده های موجود در استخر «ترکیب» شده یا واکنش نشان داده و اکنون به آن متصل است. معمولاً بویی که در نزدیکی استخرها احساس می کنید، ناشی از همین نوع کلر است. اگر سطح کلر ترکیبی از ۰.۴۴ پیپیام فراتر رفت، باید با انجام عملیات «شوک» (Shock) به استخر، کلر ترکیبی را دوباره به کلر آزاد تبدیل کنید.
وجود کلر ترکیبی در آب نشان می دهد که کلر آزاد وظیفه خود را انجام داده و با اتصال به مواد آلی یا آلاینده های موجود در آب، آنها را از بین برده (ضدعفونی کرده) است. مالکان و متصدیان استخر باید تلاش کنند سطح کلر ترکیبی را پایین نگه دارند؛ زیرا این کار تضمین می کند که کلر موجود در استخر به درستی مشغول ضدعفونی کردن آب است و همچنین به بهبود کیفیت هوای اطراف استخر کمک می کند.
چرا بوی شدید کلر همیشه نشانه کلر زیاد نیست؟
وقتی کلر آزاد با آلاینده های آلی وارد شده به آب توسط شناگران – مانند عرق، ادرار، سلول های پوست، لوازم آرایشی یا لوسیون ها – واکنش می دهد، ترکیبات شیمیایی معروف به کلرامین تشکیل می شوند. انواع مختلفی از کلرامین ها (مونو، دی و تری کلرامین) وجود دارد که تری کلرامین عامل اصلی بوی تند کلر است.
کلرامینها نه تنها مسئول بوی نامطبوع هستند، بلکه عوارض جانبی دیگری نیز دارند و می توانند چشمها، پوست و دستگاه تنفسی را تحریک کنند. این عوارض اغلب به صورت قرمزی چشم، خارش پوست و سرفه یا مشکلات تنفسی، به ویژه در افراد حساس یا مبتلایان به آسم، بروز می کند. علاوه بر این، کلر ترکیبی قدرت ضدعفونی کنندگی کمتری نسبت به کلر آزاد دارد. این بدان معناست که استخری با سطح کلرامین بالا، علیرغم «بوی کلر»، به طور مطلوب ضدعفونی نمی شود و میکروب ها می توانند راحت تر تکثیر شوند.
بنابراین وقتی بوی تند و شیمیایی «کلر» به مشامتان می رسد – چه در استخر باشد، چه از شیر آب، و چه پس از نظافت با سفید کننده – بیشتر افراد تصور می کنند که این صرفاً ناشی از عملکرد خود کلر است. اما واقعیت علمی پشت این بو، شامل واکنش های شیمیایی پیچیده ای است؛ از جمله برهم کنش میان یون های هیدروژن و یون های کلر که در مجموع منجر به آزادسازی گازهایی می شوند که عامل ایجاد این بو هستند. در واقع، شدیدترین بوها اغلب نه از خود کلر، بلکه از ترکیباتی ناشی می شوند که کلر از خود بر جای می گذارد.
چگونه با کیت آزمایش کلر آب را اندازهگیری کنیم؟
کیت آزمایش کلر آب برای تعیین سطح کلر کل ، از یک ماده شیمیایی مایع به نام «ارتوتولیدین» (Orthotolidine) استفاده می کنند. در حضور کلر، ارتوتولیدین دچار یک واکنش شیمیایی می شود؛ بطوری که کلر باعث اکسید شدن ارتوتولیدین شده و رنگی متمایل به زرد-قهوهای یا قرمز-قهوهای ایجاد می کند. برای استفاده از کیت تست استخر حاوی ارتوتولیدین جهت اندازه گیری کلر، مراحل زیر را دنبال کنید:
- با استفاده از یک ظرف تمیز، نمونه ای از آب استخر خود بردارید.
- طبق دستورالعمل همراه کیت تست، مقدار مناسبی از معرف ارتوتولیدین را به نمونه آب اضافه کنید.
- نمونه آب را هم بزنید یا تکان دهید تا کاملاً با معرف مخلوط شود.
- منتظر بمانید تا تغییر رنگ رخ دهد. شدت رنگ ایجاد شده، نشان دهنده غلظت کلر در آب استخر است.
- رنگ نمونه آب را با جدول رنگی موجود در کیت مقایسه کنید؛ این جدول غلظت کلر موجود در آب را نشان می دهد.
بخاطر داشته باشید که این روش، غلظت «کلر آزاد» را اندازه گیری نمی کند، بلکه تنها وجود «کل کلر» (مجموع کلر) را نشان می دهد.
هنگام استفاده از کیت های تست سنتی، همیشه مطمئن شوید که معرف ها تازه و به درستی نگهداری می شوند. زیرا معرف های تاریخ گذشته اندازه گیری های نادرستی ارائه می دهند که منجر به تنظیمات شیمیایی نادرست می شود. برای اندازه گیری های دقیق، از آب تا سطح آرنج، دور از جت های برگشتی و اسکیمرها نمونه برداری کنید.

چگونه کلر آزاد و کلر کل را اندازه گیری کنیم؟
دقیق ترین روش برای آزمایش کلر آزاد و کل، استفاده از کیت آزمایش مایع DPD یا یک تستر دیجیتال است. هر دو به شما مقادیر کلر آزاد و کل را جداگانه ارائه می دهند تا بتوانید محاسبات را انجام دهید.
نوارهای تست سریع برای یک بررسی سریع خوب هستند. مشکل این است که آنها به اندازه کافی دقیق نیستند تا شکاف های کوچک اما مهم بین کلر آزاد و کل را تشخیص دهند. یک تفاوت کوچک در کلر ترکیبی می تواند مرز بین آب زلال و استخری باشد که در شرف تغییر رنگ است.
کیت مایع DPD از ترکیباتی استفاده می کند که رنگ را تغییر می دهند و برای تشخیص آن شکاف دقیق تر است. یک تستر دیجیتال، رنگ را حدس می زند و عددی را روی صفحه نمایش به شما می دهد.
به عنوان یک مبنا، حداقل هفته ای یک بار آب استخر را آزمایش کنید. همچنین در طول استفاده زیاد، هوای گرم، بعد از یک مهمانی بزرگ در استخر یا بعد از طوفان تعداد دفعات آزمایش را افزایش دهید.
محدوده مناسب کلر و pH چقدر است؟
اندازه گیری کلر نسبتاً آسان است. همین ویژگی که کلر به سادگی قابل تشخیص و اندازه گیری است، آن را به ماده ای محبوب برای ضدعفونی کردن آب در میان کسانی تبدیل کرده که دغدغه سلامت منابع آب، استخرهای عمومی و خصوصی، و سایر مخازن یا منابع آبی را دارند. در سیستم های آبرسانی شهری، غلظت کلر معمولاً در محدودهی ۰.۱ تا ۰.۴ قسمت در میلیون (ppm) حفظ می شود، در حالیکه برای استخرها و مجموعه های آب درمانی (اسپا)، این مقدار در محدوده ۱ تا ۳ قسمت در میلیون (ppm) در نظر گرفته می شود.
pH نشان دهنده تعادل اسید-باز آب استخر است و پایه و اساسی است که هر پارامتر شیمیایی دیگر (کلر، قلیائیت، سختی کلسیم) به آن بستگی دارد. pH پایین باعث خوردگی سطوح و تجهیزات می شود، در حالیکه pH بالا باعث رسوب کلسیم، کدر شدن و گرفتگی فیلتر می شود.
محدوده pH ایده آل برای آب استخر شنا ۷.۲ تا ۷.۴ است. این محدوده قدرت ضدعفونی کنندگی کلر را در کارآمدترین سطح خود نگه می دارد، از سوزش چشم و پوست جلوگیری کرده و تجهیزات را از خوردگی محافظت می کند. بالاتر از pH ۷.۸ ، اثربخشی کلر بطور قابل توجهی کاهش می یابد.
چه عواملی باعث کاهش کلر آزاد می شوند؟
کلر آزاد بخشی از کلر موجود در آب استخر است که برای ضدعفونی کردن یا از بین بردن باکتری های مضر، ویروس ها و جلبکها در دسترس می باشد. حفظ سطح کافی کلر آزاد برای سالم نگه داشتن آب ضروری است تا از مشکلات ناشی از کمبود آن جلوگیری شود. دلایل کاهش سطح کلر آزاد در استخرها عبارتند از:
استفاده زیاد از استخر
اگر تجربه برگزاری مهمانی در استخر را داشته اید یا استخرتان بطور مداوم و سنگین مورد استفاده قرار گرفته باشد، نیاز به کلر به شدت افزایش می یابد. هر شناگر مواد آلی مانند عرق، کرم ضدآفتاب و چربی های بدن را وارد آب می کند که بلافاصله باعث از بین رفتن کلر آزاد موجود می شود.
وجود آلایندههای بیشتر
گل و لای، برگ ها و سایر ذراتی که در کف استخر جمع می شوند، هنگام تجزیه شدن توسط کلر، آن را مصرف می کنند. با افزایش آلایندهها در استخر، کلر باید فعالیت بیشتری برای تجزیه آنها انجام دهد و در نتیجه سریع تر مصرف می شود.
نور خورشید (اشعه فرابنفش)
اشعه فرابنفش (UV) خورشید می تواند کلر آزاد را به سرعت تجزیه کند. در صورت نبود تثبیت کنندهها (مانند سیانوریک اسید)، کارایی کلر کاهش می یابد و سطح آن در استخرهای روباز با سرعت بیشتری افت می کند.
عدم تعادل سطح pH
نامتعادل بودن pH تأثیر زیادی بر توانایی کلر در ضدعفونی کردن آب دارد. اگر pH از محدوده مناسب خارج شود، کلر کارایی خود را از دست می دهد؛ به این معنی که برای رسیدن به سطح مطلوب، باید مقدار بیشتری کلر به آب اضافه کنید.
رشد جلبکها
وجود جلبک در استخر تنها یک مزاحمت ساده نیست، بلکه عاملی است که کلر را به شدت مصرف می کند. جلبک ها هنگام رشد و تکثیر، مقادیر زیادی کلر را جذب می کنند و در نتیجه کلر کمتری برای ضدعفونی کردن آب باقی می ماند.
افزودن نامنظم مواد شیمیایی
گاهی بررسی و افزودن کلر فراموش می شود یا مقدار مناسبی از آن به آب اضافه نمی گردد که منجر به نوسان سطح کلر خواهد شد. بسیار حیاتی است که این کار بطور منظم و روتین انجام شود تا سطح کلر همواره در محدوده بهینه باقی بماند.

اگر مقدار کلر آزاد بیشتر از کلر کل باشد، چه باید کرد؟
اگر در نتیجه آزمایش، مقدار کلر آزاد بیشتر از کلر کل نشان داده شود، این یک خطای آزمایش است، نه یک نتیجه واقعی. مقدار کلر آزاد هرگز نمی تواند بیشتر از کلر کل باشد.
به یاد داشته باشید که مجموع «کلر آزاد» و «کلر ترکیبی» برابر با «کلر کل» است. بنابراین، مقدار کلر آزاد تنها می تواند برابر با کلر کل یا کمتر از آن باشد و هرگز نمی تواند بیشتر از آن باشد.
اگر با چنین وضعیتی مواجه شدید، نگران نشوید. ابتدا آزمایش را با یک نمونه آب تازه دوباره انجام دهید. سپس دقت کنید که مراحل اندازه گیری کلر آزاد و کلر کل را به ترتیب صحیح طی کرده باشید.
اگر این مشکل همچنان ادامه داشت، ممکن است نوارهای آزمایش یا مواد شیمیایی (معرفها) فاسد یا کهنه شده باشند. آنها را تعویض کرده و دوباره آزمایش کنید.
اگر کلر آزاد وجود نداشته باشد اما کلر کل بالا باشد، به چه معناست؟
اگر مقدار کلر آزاد بسیار ناچیز یا صفر باشد، اما کلر کل عدد بالایی را نشان دهد، به این معناست که آب آلوده است و کلر موجود در آن مصرف شده است. به عبارت دیگر، تمام کلر شما به «کلر ترکیبی» تبدیل شده و استخر دیگر ضدعفونی شده نیست.
راه حل این مشکل، «شوک دادن» (Shocking) به استخر است. با شوک دادن، مقدار کافی کلر به آب اضافه می شود تا کلر ترکیبی را از بین ببرد و سطح کلر آزاد را دوباره افزایش دهد. در این شرایط، توصیه می کنیم از شوکهای کلریِ بدون پایدارکننده (Unstabilized)، مانند کلسیم هیپوکلریت (Calcium Hypochlorite) یا کلر مایع (سدیم هیپوکلریت) استفاده کنید. پس از انجام شوک، دوباره آزمایش کنید. زمانی که مقادیر کلر آزاد و کلر کل به هم نزدیک شدند، یعنی وضعیت آب به حالت مطلوب بازگشته است.
چگونه میزان کلر را افزایش دهیم؟
اگر سطح کلر آزاد در استخر شما کمتر از ۲.۰ پیپیام (ppm) است، به شدت توصیه می شود که میزان کلر را افزایش دهید تا از بروز و انتقال بیماری ها و عفونت های ناشی از آب جلوگیری شود. برای این کار می توانید از مواد شیمیایی مختلفی استفاده کنید، از جمله: گاز کلر، قرص های کلر، محلول سفید کننده مایع (سدیم هیپوکلریت)، کلسیم هیپوکلریت، دی کلر (دی کلرو ایزوسیانورات) و تری کلر (تری کلرو ایزوسیانوریک اسید).
چگونه میزان کلر را کاهش دهیم؟
بهترین حالت این است که سطح کلر استخر خود را بالاتر از ۲ پیپیام و پایینتر از ۴ پیپیام نگه دارید. اگر سطح کلر کمتر از این محدوده باشد، آب به محیطی مناسب برای رشد باکتری ها و ویروس ها و تجمع آلاینده ها تبدیل میشود. از سوی دیگر، اگر سطح کلر استخر بیش از حد بالا باشد، شنا کردن در آن باعث قرمزی چشم، تحریک پوست و خارش خواهد شد.
برای کاهش سطح کلر آب، می توانید صبر کنید تا میزان آن به تدریج کم شود یا بخشی از آب موجود را با آب تازه جایگزین کنید. دادن زمان به استخر برای بازگشت به سطح کلر طبیعی، روشی مطمئن برای از بین بردن کلر اضافی است. کلر آزاد مازاد با آلاینده هایی که بطور مداوم تولید می شوند واکنش نشان داده و در نهایت سطح آن به حد طبیعی بازمیگردد. این روش به ویژه در روزهای آفتابی بسیار مؤثر است، زیرا پرتوهای فرابنفش (UV) خورشید، تجزیه کلر آزاد را تسریع می کنند. اگر می خواهید کلر اضافی را سریع تر از بین ببرید، می توانید بخشی از آب استخر را با آب تازه (بدون کلر) جایگزین کنید. آب تازه فاقد کلر است، اما حاوی مقداری آلاینده می باشد که باعث می شود کلر آزاد موجود در استخر، با سرعت بیشتری مصرف شود.
جمع بندی
کلر یکی از ضدعفونی های رایج است که در داخل آب با 3 شاخص کلر آزاد، کلر ترکیبی و کلر کل اندازه گیری می شود. کلر آزاد به مقدار کلری اشاره دارد که به محض ورود باکتریها یا سایر آلاینده ها به آب، برای از بین بردن آنها در دسترس است. میزان کلر آزاد باید به دقت پایش شود؛ این کار را می توان با استفاده از نوار تست، کیت آزمایش، دستگاه سنجش الکترونیکی کلر و غیره انجام داد. زیرا سطح پایین کلر به سرعت منجر به رشد جلبک و کدر شدن آب شود. با شناسایی زودهنگام علل و حفظ تعادل مناسب، می توانید استخر خود را تمیز، ایمن و دلپذیر نگه دارید. نگهداری منظم و استفاده از محصولات با کیفیت، حفظ سطح پایدار کلر را ساده تر خواهد کرد.









